Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) współcześnie co czwarta osoba jest narażona na doświadczenie minimum jednego zaburzenia psychicznego. Dane gromadzone w krajach Zachodu zdają się potwierdzać te przewidywania. Zgodnie z raportem European Study of the Epidemiology of Mental Disorders, aż 21,2% badanych z Belgii, Francji, Niemczech, Włoch, Holandii i Hiszpanii, cierpiało z powodu choroby psychicznej lub problemów natury psychicznej innego typu (zaburzenia nastroju, lękowe, uzależnienia). Statystyki dotyczące tego tematu, skupiające się na obszarze Polski, nie są bardziej optymistyczne. Krajowe badanie zaburzeń psychicznych EZOP, przeprowadzone przez Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, wykazało, że 23,4% badanych cierpi na minimum jedno z osiemnastu zaburzeń psychicznych opisanych w ICD-10 lub DSM-IV1. Najczęściej mowa o depresji – zgodnie z badaniem choruje na nią aż jedna dziesiąta Polaków. W dalszej kolejności plasują się m.in.: nerwice, zaburzenia lękowe oraz fobie2.
Mimo że rozwiązania systemowe dotyczące opieki zdrowia psychicznego niewątpliwie wymagają w Polsce uwagi i rozbudowy to osoby potrzebujące wsparcia mogą obecnie liczyć na różne jego rodzaje. Przede wszystkim mowa tu pomocy udzielanej przez specjalistów reprezentujących trzy zawody: psychiatry, psychologa oraz psychoterapeuty.
Pierwszym zawodem z obszaru zdrowia psychicznego jest PSYCHIATRA, czyli lekarz medycyny, który posiada specjalizację z psychiatrii. Oznacza to, że poza sześcioletnimi studiami z zakresu medycyny, osoba taka ukończyła dodatkowo staż podyplomowy trwający rok oraz specjalizację psychiatryczną trwającą pięć lat, zwieńczoną Państwowym Egzaminem Specjalizacyjnym. Do głównych obszarów zainteresowania psychiatry należą problemy w działaniu psychiki człowieka. Opisuje je Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób ICD-10 oraz DSM-V. Psychiatra jako lekarz posiada uprawienia m.in. do stawiania diagnoz, kierowania pacjentów na specjalistyczne badania medyczne oraz do decydowania o leczeniu farmakologicznym (w tym do wystawiania recept na leki). Zawód ten podlega pod stosowane ustawy i kodeksy – Ustawę o ochronie zdrowia psychicznego, Ustawę o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz Kodeks etyki lekarskiej. W przypadku wizyty u psychiatry w ramach NFZ nie jest wymagane posiadanie skierowania, ani nawet ubezpieczenia zdrowotnego5. Wizyta prywatna u lekarza psychiatry to koszt ok. 200 – 400 zł (stan na 2023 r.).
PSYCHOLOG to osoba, która ukończyła pełne studia magisterskie na kierunku psychologia. Określa to Ustawa o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów z 2001 roku.
Praca tego specjalisty powinna być zgodna z Kodeksem etyczno-zawodowym, który określa, że „naczelną wartością dla psychologa jest dobro drugiego człowieka. Celem jego działalności profesjonalnej jest niesienie pomocy innej osobie w rozwiązywaniu trudności życiowych i osiąganiu lepszej jakości życia na drodze rozwoju indywidualnych możliwości oraz ulepszaniu kontaktów międzyludzkich”3. Rola psychologa mieści się w trzech obszarach aktywności: praktyki, badań oraz nauczania/popularyzowania4. Oznacza to, że psycholog może zajmować się m.in. bieżącym wsparciem psychologicznym, przeprowadzeniem badań, testów i diagnostyki psychologicznej, opiniowaniem oraz tzw. psychoedukacją i dydaktyką. Specjalistów tej profesji można spotkać m.in. w szpitalach, poradniach psychologiczno-pedagogicznych, szkołach, czy ośrodkach pomocy społecznej. Aby umówić się na wizytę do psychologa w ramach NFZ, należy przedstawić skierowanie od lekarza. Wizyta prywatna u psychologa to koszt ok. 100 – 300 zł (stan na 2023 r.).
Co należy podkreślić psychiatra i psycholog nie zajmują się prowadzeniem psychoterapii. Ten rodzaj pomocy osobom cierpiącym psychicznie zarezerwowany jest dla trzeciego z omawianych tu zawodów – psychoterapeuty.
PSYCHOTERAPEUTA to osoba wykwalifikowana do prowadzenia psychoterapii, czyli zgodnie z jedną z uproszczonych definicji: „metody leczenia schorzeń, zaburzeń i nieprawidłowości ludzkiej psychiki”6.
Rozwijając powyższy cytat uznaje się, że psychoterapia jest skuteczną metodą leczenia zaburzeń psychicznych, jak również narzędziem wsparcia dla osób, które chcą pracować nad swoim dobrostanem psychicznym, relacjami interpersonalnymi czy lepszym zrozumieniem swoich emocji, motywacji czy zachowań.
Psychoterapia jest uprawiana w zgodzie z wybraną modalnością/nurtem. Najpopularniejsze nurty to obecnie m.in: psychodynamiczny, psychoanalityczny, poznawczo-behawioralny (CBT), systemowy, Gestalt, humanistyczno-egzystencjalny. Dzieli się ona również na rodzaj procesu: indywidualny, grupowy, rodzinny bądź psychoterapię par7.
W Polsce nie istnieje ustawa o zawodzie psychoterapeuty (stan na 2022 rok), jednak zgodnie z zaleceniami uznanych towarzystw psychologicznych i psychiatrycznych, aby móc rzetelnie wykonywać zawód psychoterapeuty należy spełnić kilka kryteriów. Po pierwsze niezbędne jest ukończenie studiów magisterskich – dopuszczalne są wszystkie kierunki ze szczególnym uwzględnieniem: psychologii, socjologii, pedagogiki, resocjalizacji, pielęgniarstwa oraz kierunku medycznego. Wynika to z Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia uzależnień, w którym to rozporządzeniu powyższe kierunki studiów zostały wymienione.
Po drugie absolutnie kluczowe jest to, aby psychoterapeuta był w trakcie lub ukończył 4-letnią szkołę psychoterapii w rekomendowanym, zbadanym naukowo nurcie. Szkolenie powinno składać się m.in. z 1250 godzin praktyki i teorii oraz mieszczącej się w tym psychoterapii własnej/doświadczenia własnego „self-experience”. Najczęściej aby móc ukończyć szkołę należy m.in. zdobyć doświadczenie w prowadzeniu psychoterapii, odbyć staż kliniczny, a także uczestniczyć w 150-200 godzinach superwizji.
Wszystkie szkolenia psychoterapeutyczne są w Polsce płatne. Ich koszt to ok. 50 tys. złotych za 4 lata kształcenia9.
W tym miejscu należy jeszcze wspomnieć o fakcie istnienia innych rodzajów terapii, jaką jest m.in. terapia uzależnień bądź Terapia Skoncentrowana na Rozwiązaniach (TSR), w przypadku których ścieżka kształcenia i działania terapeutyczne różnią się od tych opisanych powyżej.
Ze względu na fakt, że profesja psychoterapeuty, jako jedyna z przedstawianych tutaj nie jest w pełni uregulowana prawnie (nie istnieje ustawa o zawodzie), może prowadzić to do negatywnych konsekwencji, takich jak: brak odpowiedniej kontroli nad osobami, które prowadzą praktyki określane jako psychoterapeutyczne; do braku odgórnie narzuconej ścieżki kształcenia; standardów czy etyki pracy. Ze względu na to, że nie istnieją narzędzia państwowe, które w pełni kontrolowałyby rynek psychoterapeutyczny, pojawiły się oddolne inicjatywy regulacyjne ze strony towarzystw psychologicznych, psychiatrycznych i psychoterapeutycznych. Skupiają się one m.in. na wyznaczaniu drogi kształcenia, umożliwianiu członkostwa i certyfikacji czy na określaniu listy rekomendowanych nurtów oraz szkół. Raport z 2012 roku mówi o istnieniu ponad 80. tego typu instytucji w Polsce. Jest to m.in.: Polskie Towarzystwo Psychiatryczne (liczba psychoterapeutów certyfikowanych: 623), Polskie Towarzystwo Psychologiczne (liczba psychoterapeutów certyfikowanych: 195) czy Europejskie Towarzystwo Psychoterapii (liczba psychoterapeutów certyfikowanych: 233). W sumie we wszystkich towarzystwach działających na terenie Polski w 2012 roku, certyfikowanych było 1622 psychoterapeutów. Nie oddaje to jednak stanu faktycznego ilości specjalistów – nie wszyscy oni bowiem zrzeszają się w tego typu instytucjach, a część z nich może posiadać kilka rodzajów certyfikatów10. Nieznana jest także liczba osób, które prowadzą praktykę quasi psychoterapeutyczną nie mając do tego odpowiednich kompetencji.
Zgodnie z badaniem z 2012 roku psychoterapeuci w Polsce, jako miejsce swojej pracy wskazują: prywatny ośrodek psychoterapii/gabinet psychoterapeutyczny (86% badanych), poradnię zdrowia psychicznego (36%), szpital psychiatryczny (27,7%), organizację pozarządową/fundację (23%), poradnię psychologiczno-pedagogiczną (14,3%), państwowy ośrodek psychoterapii (12,5%), szpital inny niż psychiatryczny (8%), szkołę lub uczelnię (7,7%)11.
Aby móc skorzystać z psychoterapii w ramach NFZ niezbędne jest posiadanie skierowania od lekarza. Tak jak i w przypadku innych wizyt specjalistycznych i w tym przypadku czas oczekiwania na spotkanie z psychoterapeutą może wahać się od kilku miesięcy do kilku lat. Istnieje również możliwość skorzystania z wizyty w ramach prywatnej praktyki danego specjalisty. Koszt pełnopłatnej wizyty (sesji) u psychoterapeuty, trwającej z reguły 45-50 minut, oscyluje obecnie (2023 r.) w okolicach 150-200 zł. Należy jednak pamiętać, że psychoterapia jest procesem stałym i potencjalnie długoterminowym – sesje mogą trwać od kilku miesięcy do nawet kilkunastu lat.
* Fragment obrazu załączony do artykułu: „The Rescue” John William Waterhouse
1 L. Kalita, M. Chrzan-Dętkoś, Program stażowy jako skuteczne i opłacalne narzędzie zwiększania dostępności psychoterapii, Psychoterapia, Nr 3 (186) 2018, s. 40.
2 M. Witkowski, Droga ścieżka kształcenia, niskie zarobki, brak regulacji prawnych. Misja specjalna: dostać się do psychoterapeuty, Klub Jagielloński; Dostępny w Internecie: https://klubjagiellonski.pl/2021/11/07/droga-sciezka-ksztalcenia-niskie-zarobki-brak-regulacji-prawnych-misja-specjalna-dostac-sie-do-psychoterapeuty
3 Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Kodeks etyczno-zawodowy psychologa; Dostępny z Internecie: http://www.ptp.org.pl/warszawa/prawo/kodeks.htm
4 Tamże
5 E. Pluta, Wizyta u psychiatry to nie wstyd. Kiedy warto skorzystać z jego pomocy?, Strefa Psyche Uniwersytetu SWPS; Dostępny w Internecie: https://web.swps.pl/strefa-psyche/blog/relacje/22535-wizyta-u-psychiatry-to-nie-wstyd-kiedy-warto-skorzystac-z-jego-pomocy
6 M. Witkowski, Droga ścieżka kształcenia, niskie zarobki, brak regulacji prawnych. Misja specjalna: dostać się do psychoterapeuty, Klub Jagielloński; Dostępny w Internecie: https://klubjagiellonski.pl/2021/11/07/droga-sciezka-ksztalcenia-niskie-zarobki-brak-regulacji-prawnych-misja-specjalna-dostac-sie-do-psychoterapeuty
7 H. Suszek, L. Grzesiuk, R. Styła, K. Krawczyk, Kto i w jaki sposób prowadzi psychoterapię w Polsce. Część II. Wyniki ogólnopolskiego badania, Psychiatria, Tom 14, Nr 2, 2017, s. 93-94.
8 Tamże, s. 85-86.
9 M. Witkowski, Droga ścieżka kształcenia, niskie zarobki, brak regulacji prawnych. Misja specjalna: dostać się do psychoterapeuty, Klub Jagielloński; Dostępny w Internecie: https://klubjagiellonski.pl/2021/11/07/droga-sciezka-ksztalcenia-niskie-zarobki-brak-regulacji-prawnych-misja-specjalna-dostac-sie-do-psychoterapeuty
10 H. Suszek, L. Grzesiuk, R. Styła, K. Krawczyk, Kto i w jaki sposób prowadzi psychoterapię w Polsce. Część I. Przegląd dotychczasowych badań, Psychiatria, Tom 14, Nr 2, 2017, s. 86.
11 Tamże, s. 95.